اتصال صحیح بی متال به کنتاکتور، یکی از پایهایترین و در عین حال حیاتیترین اصول در طراحی و اجرای تابلوهای برق صنعتی است. کوچکترین خطا در سیمبندی یا تنظیم بی متال میتواند منجر به تریپهای کاذب، سوختن موتور، توقف خط تولید یا کاهش ایمنی اپراتور شود.
در این مقاله از آرتا صنعت نمایندگی اشنایدر اصلی در لاله زار، نحوه اتصال بی متال به کنتاکتور را از دیدگاه استانداردهای بینالمللی IEC، تجربه صنعتی و الزامات اجرایی تابلو بررسی میکنیم.
بیمتال چیست؟
بیمتال یا Thermal Overload Relay تجهیزی حفاظتی است که مطابق IEC 60947-4-1 برای حفاظت موتور الکتریکی در برابر اضافهبار طولانیمدت (Overload) طراحی شده است.
ویژگیهای اصلی:
- عملکرد وابسته به جریان و زمان
- حفاظت در برابر افزایش تدریجی جریان
- عدم حفاظت در برابر اتصال کوتاه
- عملکرد مکانیکی – حرارتی (نه مغناطیسی)
بی متال اشنایدر جزو تجهیزات حفاظت ثانویه محسوب میشود و باید همراه با فیوز یا کلید حفاظتی استفاده شود.
تفاوت نقش بیمتال و کنتاکتور در مدار موتور
| تجهیز | وظیفه |
| کنتاکتور | قطع و وصل مدار قدرت |
| بیمتال | حفاظت موتور در برابر اضافهبار |
| فیوز / MCCB | حفاظت اتصال کوتاه |
بیمتال بهتنهایی قادر به قطع مستقیم مدار قدرت نیست؛ بلکه با قطع مدار فرمان، باعث آزاد شدن کنتاکتور اشنایدر میشود.
جایگاه استاندارد بیمتال در مدار قدرت
چینش صحیح تجهیزات در مدار قدرت موتور:
شبکه → حفاظت اتصال کوتاه → کنتاکتور → بیمتال → موتور
دلایل فنی این ترتیب:
- عبور جریان واقعی موتور از بیمتال
- امکان قطع همزمان سه فاز
- جلوگیری از کارکرد موتور در حالت خطا
نصب بیمتال قبل از کنتاکتور از نظر مهندسی توصیه نمیشود.
شناخت کامل ترمینالهای بیمتال
ترمینالهای فرمان بیمتال
| ترمینال | وضعیت نرمال | کاربرد |
| 95 – 96 | NC | قطع مدار فرمان |
| 97 – 98 | NO | آلارم / سیگنال خطا |
اصل مهم IEC:
فقط ترمینال 95–96 مجاز به قرارگیری در مسیر ایمنی مدار فرمان است.
نحوه اتصال بیمتال به مدار فرمان کنتاکتور (استاندارد صنعتی)
اصل بنیادین
کنتاکت 95–96 بیمتال باید سری با بوبین کنتاکتور (A1) قرار گیرد.
ساختار مدار فرمان استاندارد
فاز فرمان
→ شستی STOP (NC)
→ بیمتال 95-96 (NC)
→ شستی START (NO)
→ بوبین کنتاکتور A1
A2 → نول / منفی فرمان
منطق عملکرد:
- حالت عادی: مدار بسته → موتور روشن
- اضافهبار: 95–96 باز → بوبین قطع → موتور خاموش
این ساختار مطابق الزامات ایمنی IEC 60204-1 است.
اتصال بیمتال در مدار قدرت سهفاز (گامبهگام)
- اتصال ورودی شبکه به L1, L2, L3 کنتاکتور
- اتصال خروجی T1, T2, T3 کنتاکتور به ورودی بیمتال
- اتصال خروجی بیمتال به ترمینالهای موتور U, V, W
در بیمتالهای کوپلشونده، این مسیر بهصورت مکانیکی یکپارچه است و خطای سیمبندی را کاهش میدهد.
تنظیم جریان بیمتال (مهمترین عامل عملکرد صحیح)
روش استاندارد تنظیم:
- مقدار تنظیم = جریان نامی موتور (FLA)
- اطلاعات از پلاک موتور خوانده میشود
کلاسهای تریپ:
| کلاس | کاربرد |
| Class 10 | بار سبک |
| Class 20 | کاربرد عمومی صنعتی |
| Class 30 | بار سنگین / اینرسی بالا |
تنظیم نادرست جریان، اصلیترین علت تریپ کاذب است.
استفاده مهندسی از ترمینال 97–98 (آلارم)
کاربردها:
- چراغ سیگنال خطا
- ورودی PLC
- آلارم صوتی
97–98 هرگز نباید در زنجیره ایمنی اصلی قرار گیرد.
اتصال بیمتال به موتور تکفاز (تحلیل دقیق)
در صورت استفاده از بیمتال سهفاز برای موتور تکفاز:
- دو پل بیمتال سری در مسیر فاز قرار میگیرند
- این روش قابل قبول است اما ایدهآل نیست
- استفاده از بیمتال مخصوص تکفاز توصیه میشود
جایگاه بیمتال در مدار ستاره مثلث
در مدار ستاره مثلث:
- بیمتال در مسیر خط اصلی موتور نصب میشود
- نه در خروجی کنتاکتور ستاره
- تا جریان واقعی موتور در حالت مثلث نیز کنترل شود
این نکته در راهنماهای فنی سازندگان بینالمللی تأکید شده است.
خطاهای رایج که باعث آسیب موتور میشوند
- استفاده اشتباه از 97–98 بهجای 95–96
- حذف حفاظت اتصال کوتاه
- انتخاب رنج نامناسب بیمتال
- نصب بیمتال در مسیر اشتباه
- عدم تطابق ولتاژ بوبین با مدار فرمان
سوالات پرتکرار
آیا بیمتال میتواند جای فیوز را بگیرد؟
خیر، بی متال فقط اضافهبار را پوشش میدهد.
چرا بیمتال بعد از کنتاکتور نصب میشود؟
برای قطع ایمن موتور از طریق مدار فرمان.
آیا تنظیم بالاتر از جریان نامی مجاز است؟
خیر، باعث کاهش حفاظت موتور میشود.
جمعبندی نهایی
اتصال صحیح بی متال به کنتاکتور، یک الزام فنی، ایمنی و اقتصادی است. رعایت استاندارد IEC، استفاده درست از ترمینال 95–96 و تنظیم دقیق جریان، پایه طراحی حرفهای تابلو برق موتور محسوب میشود.
آرتا صنعت بهعنوان مرجع تجهیزات برق صنعتی، آماده ارائه مشاوره تخصصی در انتخاب، طراحی و اجرای سیستمهای حفاظت موتور است.