اگر در محیطهای صنعتی کار کرده باشید، احتمالاً با شرایطی روبهرو شدهاید که یک موتور بیدلیل تریپ میکند، یا تابلو برق بوی سوختگی میدهد، یا حتی بدون هیچ نشانهای، یکی از فازها قطع میشود. در بسیاری از این موارد، جریان نشتی عامل اصلی مشکل است. به همین دلیل تست رله نشتی جریان باید مثل سرویس ماهانه موتورخانه، جزئی از برنامهی نگهداری دورهای باشد.
در این مطلب از آرتا صنعت به عنوان نمایندگی اشنایدر سعی کردم روند تست رله نشتی جریان را همانطور که تکنسینها در کارگاه و تابلوهای صنعتی انجام میدهند، قدمبهقدم شرح بدهم.
رله نشتی جریان دقیقا چه کاری انجام میدهد؟
رله نشتی جریان (ELR) با اندازهگیری عدم تعادل بین جریانهای رفت و برگشت، کوچکترین نشتیها را تشخیص میدهد. این نشتی ممکن است فقط چند میلیآمپر باشد، اما کافی است تا:
- باعث برقگرفتگی شود
- عایق کابلها را بسوزاند
- روی تجهیزات حساس نویز ایجاد کند
- و حتی منجر به آتشسوزی شود
به همین دلیل، حتی تفاوت ۱۰ میلیآمپر در جریان رفت و برگشت برای این رله مهم است.
تفاوت رله نشتی جریان با کلید محافظ جان
این دو معمولا اشتباه گرفته میشوند، اما:
- محافظ جان مناسب ساختمان و مصارف سبک است.
- رله نشتی جریان مخصوص تابلوهای صنعتی، موتورخانهها و دستگاههای سهفاز است.
شناخت انواع رله نشتی جریان (بر اساس نوع بار)
در صنعت، بارها معمولا از نوع الکترونیکی یا دارای هارمونیک هستند (اینورتر، سافتاستارتر و PLC). به همین دلیل:
- نوع A → مناسب بارهای الکترونیکی
- نوع B → پیشنهاد حرفهای برای تابلوهای صنعتی
- نوع AC → بیشتر برای مصارف ساده و غیرصنعتی
در بسیاری از کارگاهها که استفاده از مدل AC روی بارهای اینورتری باعث قطعهای بیدلیل میشود.
مقایسه انواع رله نشتی جریان (AC، A، B)
| نوع رله | نوع جریان قابل تشخیص | کاربرد | مزایا | معایب |
| AC | فقط جریان نشتی متناوب (AC) | بارهای ساده، روشنایی، مصارف غیرصنعتی | قیمت مناسب | مناسب نبودن برای بارهای اینورتری |
| A | جریان نشتی AC + پالس DC | اینورترهای سبک، منابع تغذیه سوئیچینگ، تجهیزات کنترلی | تشخیص بهتر نشتیهای غیرخطی | نسبتاً گرانتر |
| B | AC + DC + هارمونیکها | صنعت سنگین، اینورتر، سافتاستارتر، بالابر، کارخانه | دقیقترین و پایدارترین عملکرد | قیمت بالاتر، مخصوص محیط صنعتی |
چه ابزارهایی برای تست لازم است؟
تستر RCD (مخصوص استاندارد IEC)
مهمترین ابزار برای تست حرفهای.
مولتیمتر
برای بررسی مقاومت عایقی و نشتیهای ریز.
چراغ تست یا بار کمکی
برای ایجاد شرایط واقعیتر هنگام تست.
آموزش گامبهگام تست رله نشتی جریان
این روند بر اساس تجربه واقعی در تابلوهای پمپخانه و کارخانه نوشته شده.
بررسی اولیه تابلو
قبل از هر کاری:
- ورودی تابلو را از کلید اتوماتیک قطع کنید
- برچسب “کار نکنید” نصب کنید (LOTO)
- بدون بار تست نگیرید
در بسیاری از موارد، مشکل اصلا از رله نیست؛ از سیمکشی یا CT است.
تست با دکمه TEST
گاهی در پروژهها دیدهام که فقط همین تست انجام میشود، در حالی که این تست صرفا یک تست سلامت اولیه است.
نتیجه:
- اگر عمل کند → فقط یعنی رله روشن است.
- اگر عمل نکند → یا رله خراب است یا سیمکشی اشتباه شده.
تست واقعی با تزریق جریان (استاندارد IEC)
بهترین روش تست همین است؛ دقیق و استاندارد.
مراحل انجام:
- تستر را به CT متصل کنید
- مقدار 30% جریان نامی را انتخاب کنید
- رله نباید در این مرحله قطع کند
- مقدار 100% جریان نامی را تزریق کنید
- رله باید قطع کند
- در 500% رله باید خیلی سریع عمل کند
جدول استاندارد تست رله نشتی جریان طبق IEC
| مرحله تست | درصد حساسیت | انتظار عملکرد | توضیحات |
| تست شماره 1 | 30% | نباید قطع کند | تست حساسیت؛ قطع در این مرحله نشانه تنظیم غلط است |
| تست شماره 2 | 100% | باید قطع کند | اصلیترین معیار سلامت رله |
| تست شماره 3 | 500% | باید سریع قطع کند | سنجش سرعت قطع و عملکرد CT |
تست با مولتیمتر (بررسی مشکل از بار یا رله)
در بسیاری از کارها، رله سالم است و مشکل از بار است.
با مولتیمتر بررسی کنید:
- مقاومت عایقی موتور
- نشتی بین نول و بدنه
- عبور اشتباه نول از مسیر غیر CT
- اشتباه در سیمکشی ارت
برای موتورهایی که مدام تریپ میکنند، اول کلید حرارتی اشنایدر و سپس رله نشتی بررسی میشود.
تست رله نشتی جریان در محیط صنعتی
در محیطهای واقعی، شرایط همیشه ایدهآل نیست. مواردی که بیشتر دیدهام:
- تابلوهایی که رطوبت دارند همیشه نشتی بالا نشان میدهند
- موتورهای قدیمی باعث قطع کردن رله حتی در جریانهای کم میشوند
- عبور نول از مسیر اشتباه، یکی از رایجترین خطاهاست
هماهنگی رله با کنتاکتور اشنایدر و مدار فرمان ضروری است.
خطاهای رایج در هنگام تست
۱) رله عمل نمیکند
- CT اشتباه نصب شده
- جهت CT برعکس است
- نول از CT عبور نکرده
۲) رله زیاد تریپ میکند
- بار اینورتری است و رله باید نوع B باشد
- نشتی طبیعی بار بالاست
- کابلها رطوبت دارند
سوالات متداول درباره تست رله نشتی جریان
رله هر چند وقت تست رله نشتی جریان شود؟ ماهانه در صنعت، فصلی در پروژههای معمولی.
آیا تست رله نشتی جریان دکمه TEST کافی است؟ خیر، فقط تست اولیه.
بهترین روش تست رله نشتی جریان چیست؟ تزریق جریان واقعی.
اگر رله در 100% عمل نکند؟ یا تنظیمات اشتباه است یا CT مشکل دارد.
آیا رله صنعتی جای محافظ جان اشنایدر را میگیرد؟ کاملاً متفاوتاند.
جمعبندی
تست رله نشتی جریان یک کار ساده نیست، اما اگر درست انجام شود، میتواند جلوی خسارتهای سنگینی مثل سوختن موتور یا حتی برقگرفتگی را بگیرد. با رعایت اصولی که در این راهنما گفته شد، میتوانید سلامت رله را در کمترین زمان و با بیشترین دقت بررسی کنید.